Uzyskaj dostęp do tej i ponad 250000 książek od 14,99 zł miesięcznie
Kompletna biografia Elżbiety II, napisana przez najbardziej znanego na świecie królewskiego biografa
Po śmierci królowej we wrześniu 2022 roku tłumy Brytyjczyków wyszły na ulice, by oddać cześć panującej przez siedem dekad matce narodu. Ten wylew uczuć był równie wzruszający co niezwykły.
Przez całe swoje życie, odkąd została następczynią tronu, Elżbieta dbała o zachowanie kulturowego, społecznego i politycznego znaczenia monarchii. Największe wyzwania, przed którymi stanęła, miały swoje źródło w jej własnej rodzinie: plotki o niewierności męża, rozpad małżeństwa siostry, tragiczna śmierć księżnej Diany, odejście księcia Harry’ego i księżnej Meghan z dworu.
Andrew Morton dogłębnie przygląda się życiu najdłużej panującej brytyjskiej monarchini i bada wpływ, jaki miała ona na Wielką Brytanię i resztę świata. Przedstawia losy Elżbiety: od jej wstąpienia na tron w wieku dwudziestu pięciu lat, przez lata odbudowy kraju po drugiej wojnie światowej, rządy, w czasie których współpracowała z piętnastoma premierami, zawirowania życiowe i tragedie rodzinne, pandemię koronawirusa, podczas której stała się symbolem nadziei i optymizmu, aż po uroczystości platynowego jubileuszu.
To historia kobiety o niesłabnącej samodyscyplinie, która pozostanie w pamięci Wielkiej Brytanii jako jedna z największych władczyni nowożytności.
Najwłaściwszy hołd dla długiego panowania monarchini.
„Kirkus Reviews”
To książka, która spodoba się historykom i najbardziej zagorzałym anglofilom.
„Naples Daily News”
„Andrew Morton to najsławniejszy i piszący najbardziej przystępnie biograf brytyjskiej rodziny królewskiej”.
„New York Times”
Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:
Liczba stron: 559
Odsłuch ebooka (TTS) dostepny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacjach Legimi na:
Mojej matce Kathleen i wszystkim z wojennego pokolenia
WPROWADZENIESurfując z Jej Wysokością
Każdy z nas pamięta, kiedy pierwszy raz zobaczył królową.
Wyruszyłem jako korespondent brytyjskiej gazety, by pierwszy raz obserwować królewską podróż, i z zachwytem patrzyłem, jak królewski jacht „Britannia”, nieskazitelny i błyszczący w blasku słońca, powoli wpływa do zatoki San Diego. Był luty 1983 roku, a tych kilka dni w towarzystwie królowej i księcia Edynburga zmieniło moje życie.
Królewski jacht otaczała hałaśliwa armada powitalna złożona z motorówek, jachtów, katamaranów, skifów i kajaków. W sobotni poranek „Britannia” zacumowała i całe towarzystwo zeszło na ląd. Dziewięciodniowa podróż królowej po Kalifornii – krainie surfowania, słońca i nierealnych marzeń – miała być starannie przygotowanym przeglądem największych atrakcji Złotego Stanu, od dekoracji Hollywoodu po naturalne piękno Parku Narodowego Yosemite. Gdyby jednak ta wizyta była broadwayowską sztuką, nosiłaby tytuł Podróż, która poszła nie tak.
W tamtych odległych czasach, kiedy rodzina królewska przyjeżdżała do nowego kraju, zwykle, choć dość niechętnie, wydawała koktajl dla dziennikarzy, którzy śledzili każdy jej ruch. Tak więc, elegancko ubrany, pokazałem swoje ociekające złotem zaproszenie oficerowi marynarki i przyjąłem zaproponowany mi dżin z tonikiem – hojnie odmierzony – na rufowym pokładzie królewskiego jachtu.
Cofnąłem się do mglistego dnia w październiku 1965 roku. Miałem wtedy jedenaście lat i dumnie nosiłem świeżo wyprasowany mundurek skauta. Zajmowałem miejsce w szpalerze przy ulicy na przedmieściach Leeds, by zobaczyć królową i księcia Filipa w drodze na otwarcie nowiutkiego brutalistycznego Seacroft Civic Centre.
Gdy para królewska przejeżdżała, wilgotne pasma mgły, wywołujące klaustrofobiczne odczucia, zmieszały się z jasnym światłem we wnętrzu przeszklonego rolls-royce’a, co tylko spotęgowało wrażenie, że mam przed sobą dwie egzotyczne postacie z kosmosu, obce istoty, które przybyły, żeby przyjrzeć się przyziemnemu miejskiemu życiu. Był to jedynie przelotny rzut oka na królową i jej małżonka, ale utkwił mi w pamięci.
Królowa od zawsze stanowiła część mojego życia. Gdy dorastałem, ona i jej rodzina byli niczym białe klify w Dover – niezmienne, niewzruszone i zawsze na miejscu. Stały element, jak oddychanie.
Oczywiście jej wizerunek pojawiał się na znaczkach pocztowych i monetach, królowa spoglądała z dezaprobatą ze zdjęcia zza biurka dyrektora tuż przed wymierzeniem kary. W kinie Regal w Cross Gates regularnie nuciliśmy God Save the Queen, hymn narodowy, po obejrzeniu aktualnego programu dla dzieci – ulubionym filmem był Summer Holiday [Letnie wakacje] z Cliffem Richardem z 1963 roku o grupie przyjaciół, którzy śpiewali i tańczyli podczas podróży piętrowym londyńskim autobusem przez Europę. W moich dziecięcych oczach królowa nie była prawdziwą istotą ludzką, lecz bardzo odległym symbolem, z rzadka uśmiechniętą osobą, która przemawiała ledwo zrozumiałą angielszczyzną, kiedy o trzeciej po południu zbieraliśmy się wokół telewizora, by oglądać bożonarodzeniowe wystąpienie.
Jedynym jej ludzkim wymiarem pozostawało dla mnie to, że miała kilka miesięcy mniej niż moja matka i że obie służyły podczas II wojny światowej – moja matka Kathleen w siłach lądowych, a księżniczka Elżbieta w Pomocniczej Służbie Terytorialnej (Auxiliary Territorial Service, ATS).
W tamtą sobotę w San Diego musiałem przyznać, że moje pierwsze spotkanie z Jej Wysokością trudno byłoby uznać za niezapomniane. Niska dama w efektownym błękitno-białym stroju z rosnącym roztargnieniem słuchała moich uwag o imponujących rozmiarach amerykańskiej floty zacumowanej w zatoce. Przytaknęła i szybko poszła dalej.
Ale następne dni zdjęły z monarchini kilka masek i odsłoniły nieco inną postać niż ta ze sztywnego wizerunku z moich znaczków pocztowych. Wizyta stała się przeciwieństwem królewskiej podróży, podczas której każdy ruch, każde spotkanie i powitanie były wyliczone co do minuty. Co jednak mogło pójść nie tak z powodu wichur, sztormów, wylanych rzek, demonstrantów z IRA, podmytych dróg czy pijanych celebrytów?
Wydawało się, że królowa naprawdę się ucieszyła, kiedy starannie opracowany harmonogram wyleciał w powietrze. Wiele lat później jej wnuk, książę William, zauważył to samo. „Uwielbiają, kiedy sprawy źle idą”, powiedział. „Absolutnie to uwielbiają, ponieważ ewidentnie wszystko zawsze musi być w porządku, ale kiedy dokoła nich coś idzie nie tak, pierwsi się z tego śmieją”[1].
Jako pierwszy odmówił posłuszeństwa jacht królowej. Sztorm był tak silny, że królewski orszak opuścił „Britannię”, przedostał się przez wzburzone morze na brzeg i udał się do prezydenta i pierwszej damy na ich ranczu, Rancho del Cielo (Ranczo w Niebie), powyżej Santa Barbara, gdzie czekały piknik z taco i konne przejażdżki. Zanim dotarli do celu, wytrzęsło ich przez niemal trzynaście kilometrów krętej drogi w chevrolecie suburbanie z napędem na cztery koła, gdy pokonywali tor przeszkód złożony z wezbranych strumieni, podmytych nawierzchni, spadających kamieni i zwalonych konarów. To wszystko było „strasznie ekscytujące”, jak powiedziała królowa. Niestety upragnione konne przejażdżki zostały odwołane, a taco zjedzono w domu.
Potem tornado nad Los Angeles uniemożliwiło królewskiemu jachtowi odpłynięcie z Long Beach, a drogi w stoczni, gdzie go zacumowano, zostały zalane. Jedynym środkiem transportu przez wzburzoną wodę okazał się autokar marynarki. Królowa, która nie chciała zawieść ludzi, włożyła kalosze i usiadła na przednim siedzeniu. Agenci Secret Service ucieszyli się, że nie zajęła dalszego miejsca, ponieważ podczas pobieżnego przeglądu zauważyli z tyłu pojazdu sporą liczbę obscenicznych malunków.
Po tych przejściach Reagan napisał później do królowej z niejaką skruchą: „Wiem, że wizyta Waszej Wysokości na naszym Zachodnim Wybrzeżu okazała się nieco burzliwa, ale niewzruszony dobry humor i łaskawość Waszej Wysokości podbiły serca naszych obywateli”[2].
Jeśli się weźmie pod uwagę organizacyjne fiasko, nietrudno będzie zrozumieć widoczną nerwowość Nancy Reagan, która była gospodynią wieczoru z hollywoodzkimi gwiazdami na planie serialu M*A*S*H w studiach Twentieth Century Fox w Beverly Hills. Chociaż Frank Sinatra i Perry Como zaśpiewali o jeden duet za dużo, wydawało się, że królowa dobrze się bawi na przedstawieniu z udziałem Dionne Warwick oraz komika George’a Burnsa i cieszy z poznania takich gwiazd jak Fred Astaire i Jimmy Stewart.
To kolejna wskazówka, co kryło się za maską tej kobiety. Jej gust muzyczny i artystyczny nie był elitarny. Znała większość słów z musicali Rodgersa i Hammersteina. W przeciwieństwie do siostry, księżniczki Małgorzaty, nie przepadała za operą ani baletem. Chociaż była obdarzona dobrym słuchem, sporadycznie chodziła na koncerty.
Tamtego wieczoru Brytyjczyków reprezentowała silna grupa, złożona między innymi z Michaela Caine’a, Rogera Moore’a, Jane Seymour i Eltona Johna.
Na bardziej kameralnej kolacji dla trzydziestki gości na pokładzie „Britannii” w zatoce San Francisco królowa i książę Filip gościli prezydenta i pierwszą damę, którzy obchodzili trzydziestą pierwszą rocznicę ślubu. Orkiestra Królewskiej Piechoty Morskiej (Royal Marines) grała na nabrzeżu Anniversary Waltz, a Michael Deaver, późniejszy zastępca szefa personelu Białego Domu, przygrywał gościom na fortepianie i śpiewał małżonkom True Love. Reagan powiedział zebranym, że kiedy poślubiał Nancy, obiecał jej „wiele rzeczy, ale nie to”[3]. W tej kolacji uczestniczył, na specjalne zaproszenie królowej, kaznodzieja Billy Graham z żoną. To daje nam kolejny wgląd w osobowość Elżbiety II, głęboką wiarę, która pozwoliła nawiązać wieloletnią przyjaźń z charyzmatycznym amerykańskim pastorem.
Następnego dnia królewska para pojechała do Parku Narodowego Yosemite, gdzie zatrzymała się w eleganckim hotelu Ahwahnee, z malowniczymi widokami z prawie czterystumetrowej skalnej formacji zwanej Królewskimi Łukami.
Kiedy małżonkowie wyszli na przechadzkę, w zakłopotanie wprawili ich podążający za nimi krok w krok agenci amerykańskich tajnych służb. Nawet kiedy przyspieszyli, agenci trzymali się tuż za ich plecami. Nie przypominało to brytyjskich obyczajów, według których ochrona miała zachować odpowiedni dystans.
Początkowo królewska para się zirytowała. Potem postanowiła się zabawić: królowa i książę Filip szli tyłem, tak że agenci musieli ich naśladować. Chodzili do przodu i do tyłu, aż wreszcie wszyscy się roześmiali. Dość nieoczekiwane zachowanie głowy państwa, ale pokazuje kolejną cechę charakteru Elżbiety II – kobiety doceniającej absurd.
Oto była postać, której całe życie stanowiło zbiór superlatywów: najdłuższe panowanie, najwięcej podróży i – jak na nieśmiałą osobę – najbardziej towarzyskie, z większą liczbą osobistych spotkań, niż odbył jakikolwiek suweren w dziejach. Kiedy pewnego razu francuski prezydent spytał, czy kiedykolwiek się nudziła, odparła szczerze: „Tak, ale o tym nie mówię”[4]. W epoce celebrytów i sztuczności królowa od zawsze zadowalała się przyziemnością i prostolinijnością.
Regularnie pojawiała się na liście najbogatszych „Sunday Timesa”, ale lubiła wkładać gumowe rękawiczki, żeby posprzątać po barbecue w szkockiej posiadłości królewskiej w Balmoral. Padł pomysł, żeby w jej ulubionej drewnianej chacie zawiesić tabliczkę: TU ZAMIATAŁA KRÓLOWA ELŻBIETA[5]. Chociaż mieszkała w pałacach i zamkach, czerpała przyjemność ze zwyklejszego życia. Była młodą kobietą obsadzoną w nadzwyczajnej roli. Nawet jako dziecko należała do najpopularniejszych ludzi na ziemi.
A pierwsze wskazówki co do tego, kim była i kim się stała, pochodzą sprzed stu lat, z najwyższego piętra miejskiego domu w centrum Londynu.
1
SHIRLEY TEMPLE 2.0
Mała dziewczyna ze zmarszczonymi brwiami i skupieniem na twarzy pochylała się nad książką. Uważnie przewracała strony, a potem – kiedy znalazła to, czego szukała – chwyciła pióro i z wściekłością kreśliła i zamazywała obraźliwe słowa.
„Doktor Simpson”. Skreślić. „Doktor Simpson”. Zamazać. To, że był on tylko bohaterem jednej z książeczek w jej dziecięcym pokoju, nie miało znaczenia dla rozgniewanej dziesięciolatki.
Gdy księżniczka Elżbieta realizowała swoje poważne niszczycielskie zadanie, jej młodsza siostra Małgorzata bawiła się uzdami, ogłowiem i siodłami drewnianych koni, które wypełniały pokój. Skupiała się na świecie własnej wyobraźni, niezainteresowana milczącym gniewem siostry na niejaką panią Simpson, która – nieproszona – zmieniła teraz ich życie. Małgorzaty nie interesowały też rosnące tłumy, które przepychały się i gniotły w zimowym mroku, by obserwować ruch przy Piccadilly 145, londyńskim domu rodziców tych dwóch dziewczynek, księcia i księżnej Yorku.
W końcu spędzały wiele czasu na wyglądaniu ze swojej sypialni na najwyższym piętrze, żeby popatrzeć na gapiących się ludzi. Obie strony zastanawiały się, co robią ci drudzy. Ta gra miała trwać do końca ich życia.
Tym razem jednak tłumy były większe, a atmosfera w domu z kamienną fasadą – napięta i pełna pośpiechu. Dzwonek do frontowych drzwi, opatrzonych tabliczką GOŚCIE I DOMOWNICY, odzywał się częściej, a gdy ciżba ciekawskich i przejętych rosła, wezwano policję.
Nazwisko Simpson najpierw wymawiano szeptem, a potem padało raz po raz w pełnych dezaprobaty rozmowach, które urywały się gwałtownie, gdy dziewczynki pojawiały się w zasięgu wzroku. Chociaż rodzice próbowali chronić Lilibet – to rodzinne przezwisko księżniczki Elżbiety – i jej siostrę, ona sama z dużą wrażliwością reagowała na nastroje i zmiany rutyny. Bezbłędnie wychwytywała sens rozmów, szczególnie dlatego, że od dziesiątych urodzin miała przywilej jadania śniadań z rodzicami i niekiedy z babką, królową Marią. Mogła gromadzić okruchy informacji niedostępne młodszej siostrze. Chociaż Elżbieta i tak była za mała, żeby zrozumieć, co się naprawdę szykuje.
Wiedziała tylko, że w centrum zagadki tkwi ta kobieta: Simpson. Dowody znajdowały się dokoła. Ojciec wyglądał na wyraźnie chorego; babka, królowa Maria, zwykle sztywna jak kij i rozkazująca, wydawała się starsza i jakaś chudsza; matkę opuścił typowy dla niej beztroski sposób bycia. Nie pomogło i to, że na początku grudnia 1936 roku księżna zapadła na poważną grypę i musiała leżeć w łóżku.
Kiedy Elżbieta pytała trzy kobiety obecne w jej życiu – guwernantkę Marion Crawford, pokojówkę Bobo MacDonald i nianię Clarę Knight, znaną jako Alah – o to, co się dzieje, padały wymijające i lekceważące odpowiedzi. Crawfie często zabierała dziewczynki na lekcje pływania do Bath Clubu, żeby zapewnić im niezbędną odmianę. Ten rozsądny triumwirat służył małym księżniczkom jako okno na świat, dystyngowane uwagi i pruderyjne uprzedzenia tego tria kształtowały własne poglądy Lilibet i Małgorzaty. W przypadku księżniczek postać Wallis Simpson była tabu w siedzibie Yorków. Tak więc Elżbieta wertowała swoje książki, by wymazać i wykreślić – w daremnej próbie usunięcia go ze swego świata – nazwisko kobiety, która miała zmienić życie dziewczynki oraz życie jej rodziców. Na zawsze.
Elżbieta przelotnie spotkała Wallis Simpson wiosną 1936 roku, po swoich dziesiątych urodzinach. Nie żeby ta osoba zrobiła na księżniczce jakiekolwiek wrażenie. Simson przyszła z Dawidem, stryjem Elżbiety, czyli nowym królem Edwardem VIII, na spotkanie z jej rodzicami w Royal Lodge, ich weekendowym domu wśród wypielęgnowanej zieleni Wielkiego Parku Windsorskiego. Stryj przybył, żeby pochwalić się dwiema nowymi amerykańskimi fascynacjami – całkiem nowym sportowym buickiem oraz dwukrotnie zamężną damą z Baltimore, Wallis Simpson. Kiedy oboje wyszli, Elżbieta spytała Crawfie, kim jest ta kobieta. Czy to z jej powodu stryj Dawid tak rzadko u nich ostatnio bywał? Ze wszystkich braci i sióstr ojca to on dotąd najczęściej gościł na Piccadilly 145, a po herbacie grał z dziewczynkami w karty: w wojnę i inne gry. Zawsze się z nim dobrze bawiły, Elżbieta wspominała, jak zabrał księżną i dziewczynki do ogrodu w Balmoral i uczył je nazistowskiego salutu – ku ogólnej wesołości.
Chociaż odpowiedź Crawfie na pytania Elżbiety o szykowną Amerykankę była zdawkowa, szkocka guwernantka raczej polubiła Wallis Simpson, którą później opisała jako „inteligentną, atrakcyjną kobietę z typowym u Amerykanek przyjaznym nastawieniem”[1]. Chlebodawcy Crawfie mieli inne zdanie. Po przyjemnej godzinie rozmów o ogrodnictwie i po wypiciu herbaty z nowym królem i jego wybranką Wallis odniosła niejasne wrażenie, że „podczas gdy książę Yorku uwierzył w zalety nowoczesnego czterodrzwiowego samochodu, książęca małżonka nie potrafiła się przekonać do drugiego amerykańskiego odkrycia króla”[2].
Wówczas to obecność córeczek Yorków – a nie amerykańska reprezentacja – dostarczyła głównego tematu do rozmowy. „Obie były tak jasnowłose, tak wspaniale wychowane, tak starannie wyszorowane, jakby wyszły prosto ze stron książeczki dla dzieci”, wspominała Wallis w pamiętniku The Heart Has Its Reasons [Serce ma swoje motywy][3]. Elżbieta i Małgorzata były, jak to często dzieci, wykorzystywane jako ludzki odpowiednik albumów rozkładanych na stoliku do kawy, obecność księżniczek dyktowała neutralne tematy rozmowy, co pozwalało unikać skomplikowanych spraw dorosłych. Zanim dziewczynki pierwszy raz ujrzały Wallis Simpson, zdążyły już przywyknąć do bycia wykorzystywanymi w charakterze nienagannie wychowanych dzieci, przedstawianych dorosłym gościom dla przełamania konwersacyjnych lodów.
Tak samo było podczas podróży do Szkocji tamtego brzemiennego w skutki lata. Zatrzymali się w skromnym domu z epoki Stuartów zwanym Birkhall Lodge, koło Balmoral, posiadłości zakupionej przez królową Wiktorię i nawet dziś mocno staroświeckiej. Najważniejszym gościem Yorków był Cosmo Lang, arcybiskup Canterbury, który przyjął ich zaproszenie, gdy król, tradycyjnie goszczący najwyższego anglikańskiego prałata w Balmoral, wystawił go do wiatru. Zamiast niego Edward i Wallis przyjmowali wesołą gromadę arystokratów, Amerykanów i królewskich krewnych, włącznie z kuzynem Louisem Mountbattenem i młodszym bratem, księciem Jerzym z żoną, księżną Mariną.
Drugiego dnia wizyty arcybiskupa, po herbacie, Elżbieta, Małgorzata i ich kuzynka Margaret Rhodes „wdzięcznie” śpiewały piosenki.
Arcybiskup zanotował: „Dziwnie było myśleć o przeznaczeniu, które mogło czekać małą Elżbietę, wówczas drugą w kolejce do tronu. Ona i jej pełna życia młodsza siostra z pewnością są najbardziej czarującymi z dzieci”[4].
Król był mniej zachwycony. Kiedy usłyszał, że ekumeniczna głowa Kościoła anglikańskiego zatrzymała się u Yorków, podejrzewał brata o próbę założenia konkurencyjnego dworu. Nasilający się konflikt braci skupił się na królewskim pragnieniu poślubienia Wallis zaraz po jej rozwodzie z mężem, przedsiębiorcą Ernestem Simpsonem. W tamtych czasach rozwód nie był po prostu źle widziany – oznaczał kościelną anatemę. Jako świecka głowa Kościoła anglikańskiego król nie miał żadnego interesu w poślubieniu rozwódki, nie wspominając o dwukrotnie rozwiedzionej Amerykance bez żadnej pozycji czy statusu. Ze swojej strony władca zagroził, że zrzeknie się tronu, jeśli nie dostanie pozwolenia na ożenek z kobietą, która skradła jego serce.
Chociaż brytyjskie media ukrywały kwitnący romans – zdjęcia króla i Wallis podczas letniego rejsu na pokładzie parowego jachtu „Nahlin” pojawiły się wszędzie poza Anglią – ostatecznie w grudniu ujawniono zagrożenie potencjalnym kryzysem konstytucyjnym. Uruchomiło to serię katastrofalnych wydarzeń, których splot spowodował, że księżniczka Elżbieta znalazła się w centrum dramatu.
Do tego czasu Wallis zapewniła już sobie nieprawomocny wyrok rozwodowy, ale musiała poczekać kolejnych sześć miesięcy na jego uprawomocnienie, co pozwoliłoby jej poślubić Edwarda VIII i zostać królewską małżonką. Mimo złowieszczego ostrzeżenia ze strony głównego osobistego sekretarza Aleca Hardinge’a – wspieranego przez premiera Stanleya Baldwina – że władca wyrządzi monarchii nieodwracalne szkody i prawdopodobnie doprowadzi do wyborów powszechnych, jeśli będzie podążał tą drogą, król podjął decyzję. Na nerwowym spotkaniu, które odbyło się 16 listopada, oznajmił premierowi, że zamierza poślubić panią Simpson, gdy tylko nie będzie już przeszkód prawnych. Jeśli rząd się sprzeciwi, to król abdykuje. Później powiadomił o swoim wyborze matkę i rodzeństwo, którymi to dogłębnie wstrząsnęło – królowa Maria udała się nawet po poradę do terapeuty, żeby zweryfikować swój wniosek, iż zmyślna czarodziejka rzuciła urok na najstarszego syna monarchini. Premier zachował większy optymizm, gdy poinformował gabinet, że wyniesienie Yorków na tron mogłoby się okazać najlepszym rozwiązaniem, gdyż książę Yorku mocno przypomina powszechnie kochanego króla Jerzego V.
Nie żeby książę Albert, zwany Bertiem, się z tym zgadzał. A jednak powoli, acz nieuchronnie był wciągany w konstytucyjną sieć, która nie zostawiała mu szansy ucieczki. Przypominało to koszmar. Chociaż rozmawiano o tym, że książę Kentu, najmłodszy z braci, mógłby przejąć tron, gdyż już miał syna, kapryśny palec losu wskazał na drugiego w kolejności – nieszczęsnego Bertiego. Ten zawsze przypuszczał, że starszy brat pewnego dnia się ożeni i spłodzi dziedzica, który zostanie monarchą.
Gdy książę – nieśmiały, niepewny siebie i jąkający się od dziecka – niechętnie oglądał karty, które miał w ręce, jego myśli momentalnie pobiegły ku starszej córce, której pozycja miała się zmienić: z drugiej w kolejce do tronu na domniemaną następczynię, przyszłą królową skazaną na dożywotnie obowiązki i publiczną samotność.
Chociaż żywił poważne wątpliwości względem siebie i własnych kompetencji do objęcia tak ważnej pozycji w państwie, po cichu podziwiał swoją starszą córkę. Miała ona charakter, bezsporne zalety, które – jak powiedział poecie Osbertowi Sitwellowi – przypominały Bertiemu królową Wiktorię. To niezwykła pochwała, nawet jak na kochającego rodzica, który był – jak zauważył Dermot Morrah, królewski historyk i przyjaciel nowego króla – „niechętny skazywaniu swoich córek na dożywotnią nieustającą służbę, bez nadziei na emeryturę, nawet w późnej starości, co nieodłącznie wiąże się z tą najwyższą pozycją ze wszystkich”[5].
Jego córka podchodziła do sprawy bardziej rzeczowo i pragmatycznie. Kiedy stało się oczywiste, że książę Yorku wstąpi na tron, a jej ukochany stryj Edward VIII uda się za granicę, księżniczka Małgorzata spytała: „Czy to znaczy, że zostaniesz królową?”. Jej starsza siostra odparła: „Tak, tak przypuszczam”[6]. Potem wspomniała o tym tylko raz, kiedy ojciec przypadkiem napomknął, że będzie się musiała nauczyć jeździć konno w damskim siodle, na wypadek gdyby – oby w dalekiej przyszłości – musiała się pokazać na koniu podczas dorocznej Trooping the Colour, swojej ceremonii urodzinowej, na londyńskim placu defilad Horse Guards Parade.
Chociaż niechętnie pogodziła się z tym, że zostanie królową, to – zdaniem jej kuzynki Margaret Rhodes – sądziła, że ten moment jest jeszcze „bardzo odległy”[7]. Dla zabezpieczenia dodała do wieczornego pacierza żarliwe życzenie, że doczeka się braciszka, który z racji płci przeskoczy Lilibet w kolejce do tronu i zostanie jego dziedzicem.
Mimo iż księżniczka Elżbieta zasadniczo z flegmatyczną obojętnością młodości zaakceptowała nowy status, jej ojciec zareagował odmiennie. „Załamał się i rozpłakał jak dziecko”, kiedy jemu, królowej Marii i królewskiemu prawnikowi Walterowi Moncktonowi przedstawiono szkic aktu abdykacji[8]. W piątek 11 grudnia 1936 roku – w roku trzech królów – ogłoszono zrzeczenie się tronu przez monarchę, a były już władca pojechał do Windsoru, żeby wygłosić historyczne orędzie radiowe zawierające pamiętne słowa: „Uznałem za niemożliwe dźwiganie ciężkiego brzemienia odpowiedzialności i wypełnianie moich królewskich obowiązków tak, jak bym pragnął, bez pomocy i wsparcia kobiety, którą kocham”. Po wychwaleniu wielu przywódczych zalet niezłomnego młodszego brata podkreślił, że „otrzymał on najwspanialsze błogosławieństwo, którym cieszy się tak wielu z was, a które nie przypadło mnie w udziale – szczęśliwy dom z żoną i dziećmi”[9].
Rzeczona rodzina była mniej szczęśliwa. Niegdysiejszy książę Yorku, a obecnie nowy król, opisywał ten dziejowy wypadek jako „ów straszliwy dzień”; jego żona, nowa królowa, leżała w łóżku, zmożona okropnym atakiem grypy. Mimo to następnego dnia dotąd ignorowane, a teraz kluczowe postacie rozgrywającego się dramatu powitały swoją nową życiową pozycję z ekscytacją pomieszaną z niechętną akceptacją. Widok koperty zaadresowanej do królowej wzburzył nawet niezmącony zwykle spokój księżniczki Elżbiety. „To teraz mamusia, prawda?”, skomentowała, podczas gdy jej młodsza siostra ubolewała nad tym, że muszą się przeprowadzić do pałacu Buckingham. „To już na zawsze?”, pytała. „Bo ledwo nauczyłam się pisać «York»”[10].
W dniu proklamacji – 12 grudnia 1936 roku – obie dziewczynki uściskały ojca, zanim nowy król, w mundurze admirała, wyruszył na ceremonię. Gdy wyszedł, Crawfie wyjaśniła, że po powrocie będzie królem Jerzym VI i od tej pory dziewczynki będą musiały dygać przed rodzicami – nowym królem i nową królową. Zawsze dygały przed swoimi dziadkami, królem Jerzym V i królową Marią, więc nie była to jakaś wielka zmiana.
O pierwszej, kiedy ojciec wrócił, obie dziewczynki złożyły mu piękne ukłony, a zachowanie córek uświadomiło mu jego nową pozycję.
Crawfie wspominała: „Stał przez chwilę, poruszony i zaskoczony. Potem schylił się i ciepło obie ucałował. Po tym zjedliśmy obiad i było bardzo wesoło”[11].
Tak jak ojciec, Elżbieta zmieniła się wtedy w żywy symbol monarchii – imię księżniczki wspominano w modlitwach, jej zajęcia i psy stały się codzienną pożywką dla brukowych gazet, a życie przeszło na własność narodu. Stała się, tak jak Shirley Temple, hollywoodzka dziecięca gwiazda, najsłynniejszą twarzą świata, obiektem podziwu i adoracji.
Życie bajkowej księżniczki w rzeczywistości jednak mniej przypominało opowieść rodem z Disneya, a bardziej tę autorstwa braci Grimm. Nowe życie sióstr w pałacu Buckingham – rozległym budynku wypełnionym echem, ze złowieszczymi cieniami, buszującymi myszami, ponurymi komnatami i portretami, których oczy śledziły dzieci przemykające na paluszkach – było mieszaniną ekscytacji, nudy i samotności. W tym miejscu urzeczywistniały się dziecięce koszmary, tu podczas codziennych obchodów królewski szczurołap i jego przybory symbolizowały makabryczną rzeczywistość ukrytą za pozorami królewskiej świetności. Chociaż Elżbieta została wrzucona w ciasny krąg złożony z siostry, guwernantki, pokojówki i niani, z udręczonymi rodzicami gdzieś na drugim planie, stała się obiektem fascynacji milionów.
Pod wieloma względami dla domniemanej dziedziczki nic się tak naprawdę nie zmieniło. Elżbieta, z jej błyszczącymi blond lokami, całe życie była symbolem narodowym. Urodzona w środę 21 kwietnia 1926 roku o drugiej czterdzieści nad ranem, zaledwie parę dni przed tym, jak strajk powszechny sparaliżował brytyjską gospodarkę, reprezentowała – w samym środku kryzysu – wartości rodzinne, ciągłość i patriotyzm. Jej narodziny stanowiły nie tylko mile widzianą odmianę od codziennej walki o utrzymanie się przy życiu w powojennej Wielkiej Brytanii, dręczonej debatami i niedoborami, lecz także miały w sobie coś średniowiecznego, tajemniczego i dość zabawnego.
Sięgająca siedemnastego wieku królewska tradycja wymagała, by przy narodzinach obecny był minister spraw wewnętrznych, co miało zapobiec przemyceniu do sypialni podrzutka. Zgodnie ze zwyczajem ówczesny minister William Joynson-Hicks, którego wzburzony umysł zajmowały kwestie pokonania związków zawodowych w nadchodzącym konflikcie, podczas porodu zasiadł w pokoju przyległym do sypialni księżnej w domu przy Bruton Street 17, londyńskiej siedzibie rodziny.
Gdy dziecko przyszło na świat, sir Henry Simson, królewski położnik, dał Joynsonowi-Hicksowi oficjalny dokument z najdrobniejszymi detalami dotyczącymi narodzin „silnej, zdrowej dziewczynki”. Zaświadczenie przekazano następnie specjalnemu posłańcowi, który pospieszył do przewodniczącego Tajnej Rady, by ten wygłosił oficjalne oświadczenie. Równocześnie minister spraw wewnętrznych poinformował burmistrza Londynu, który umieścił wiadomość na drzwiach swej oficjalnej siedziby, Mansion House.
W oficjalnym komunikacie, podpisanym przez Simsona i doktora Waltera Jaggera, osobistego lekarza księżnej, stwierdzono, że przed połogiem „udanie wykorzystano pewną metodę postępowania”, co w barokowy sposób sugerowało, że księżniczka urodziła się w drodze cesarskiego cięcia[12]. Chociaż śpiący noworodek był, na mocy Ustawy o sukcesji z 1701 roku (Act of Settlement), trzeci w kolejce do tronu – po swoim ojcu i księciu Walii – i nie spodziewano się, by kiedyś objął panowanie, to genealogia dziewczynki obfitowała w elementy królewskie, egzotyczne i pospolite.
Choć praprababką Elżbiety była królowa Wiktoria, to księżniczka przez swoją babkę, królową Marię, była też spokrewniona z dentystą Paulem Juliusem von Hüglem, praktykującym w Buenos Aires. Ze strony ojca dominowała krew europejskich monarchów, szczególnie niemieckich dynastii: Saksonia-Coburg-Gotha i hanowerskiej, ale intrygujące było również brytyjskie dziedzictwo matki.
Anthony Wagner, wielki herold Anglii, zauważył, że wśród licznych arystokratycznych przodków Elżbiety znajdowali się dwaj książęta, córka księcia, córka markiza, trzech earlów, córka earla, jeden wicehrabia, jeden baron i pół tuzina szlachty ziemskiej. W rodowodzie przyszłej królowej występowała nie tylko arystokracja, lecz także przedstawiciele świata handlu i religii.
Według Wagnera drzewo genealogiczne dziecka obejmowało dyrektora Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, prowincjonalnego bankiera, dwie córki biskupów, trzech duchownych – jednego spokrewnionego z George’em Washingtonem, pierwszym amerykańskim prezydentem – irlandzkiego oficera i jego irlandzką kochankę, londyńskiego wytwórcę zabawek i stołecznego hydraulika, a także niejakiego Bryana Hodgsona, właściciela The George, zajazdu w Stamford w Lincolnshire.
Chociaż w rodowodzie znalazło się miejsce dla szerokich kręgów społecznych, imiona wybrane przez kochających rodziców księżniczki – Elżbieta Aleksandra Maria – sugerowały jej przyszłe przeznaczenie. Inni się z tym zgadzali. Na łamach „Daily Graphic” zauważono proroczo: „Możliwość, że w małym przybyszu na Bruton Street kryć się może przyszła królowa Wielkiej Brytanii (może nawet druga i wspaniała królowa Elżbieta), jest bardzo intrygująca”[13].
Ponieważ jednak stryj Dawid miał zaledwie trzydzieści dwa lata i oczekiwano, że ożeni się i spłodzi dziedzica, prawdopodobieństwo takiego obrotu spraw wydawało się niewielkie. Mimo to bez wątpienia królewskie dziecię zostało przytulone do łona narodu. Tłumy, które gromadziły się pod domem przy Bruton Street, wyraźnie dowodziły, że było w Elżbiecie Aleksandrze Marii coś szczególnego – może odbicie uwielbienia dla jej matki, która zaledwie trzy lata po ślubie z Bertiem cieszyła się dużym szacunkiem i sympatią. W autoryzowanej biografii księżnej autorka lady Cynthia Asquith przyznała, że musiała się mocno postarać, żeby w charakterze księżnej Yorku znaleźć coś więcej niż tylko uroczą doskonałość.
Pierwsze zdjęcia pokazywały księżniczkę Elżbietę jako prześliczne dziecko z błękitnymi oczami, idealną różowobiałą skórą i burzą blond włosów. Albo – jak ujęła to królowa Maria, jedna z pierwszych odwiedzających – nowo narodzona dziewczynka była „kochanym maleństwem o pięknej cerze i pięknych jasnych włosach”[14].
Chociaż jeszcze nie mówiła, wypchnęła rodziców ze spokojnych, ustronnych wód królewskiego życia na pierwsze strony gazet i czasopism. Była księżną Dianą swoich czasów, każdy okruch informacji zmieniał się w całą ucztę plotek i domysłów. Gazety zasadniczo odpowiadały na powszechne zapotrzebowanie – w ciągu tygodni od narodzin Elżbiety chodnik przed londyńskim domem księżniczki wypełniało tylu gapiów, że dziewczynkę często przemycano w wózku na codzienny spacer tylnym wyjściem.
29 maja, w dniu chrztu Elżbiety w pałacu Buckingham, tyle osób chciało zobaczyć dziecko, że wielbiciele przerwali kordon policyjny pod pałacem. Zanim przywrócono porządek, nielicznym szczęściarzom, którzy otoczyli samochód Yorków, udało się zerknąć na niemowlę. Jak później donoszono, dziewczynka płakała przez całą ceremonię prowadzoną przez arcybiskupa Yorku.
Po kilku miesiącach Yorkowie przeprowadzili się na Piccadilly 145, koło Hyde Parku, do trzypiętrowego budynku wyposażonego w salę balową, elektryczną windę, bibliotekę, jadalnię na trzydzieści osób i z mniej więcej siedemnastoosobowym personelem, w tym z intendentem, dwoma lokajami, kamerdynerem i trzema pielęgniarkami do opieki nad Elżbietą. Mimo to w zbiorowym napadzie krótkowzroczności reporterzy z upodobaniem opisywali, jak Yorkowie odrzucili pompę i przepych, a zamiast tego wybrali proste życie, szczególnie w królewskim pokoju dziecięcym. W tym miniaturowym królestwie panowały schludność, porządek i rozsądna rutyna. Podniosło się wiele głosów aprobaty, gdy ujawniono, że księżniczka może się bawić tylko jedną zabawką naraz. Jak na ironię, kiedy rodzice w 1927 roku wrócili z półrocznej podróży po Australii, przywieźli trzy tony zabawek dla małej dziewczynki, którą w mediach nazywano Betty.
Tym samym do głosu doszedł odwieczny paradoks królewskości – czy też naszego postrzegania królewskości – zgodnie z którym rodzina królewska jest postrzegana jako odmienna od nas, ale równocześnie taka sama. Mała księżniczka, niemająca o tym pojęcia, spała głęboko pod osłoną magii i mitu, otulona ażurowym kocykiem, w który nieustannie wplatane były nowe nitki legendy i rzeczywistości. Ten kocyk miał towarzyszyć Elżbiecie przez całe życie.
Gdy dziewczynka, nazywana „najsławniejszym niemowlęciem świata”, nauczyła się chodzić i mówić, pojawiła się na okładce „Time’a” z tytułem KSIĘŻNICZKA LILIBET – odniesieniem do tego, jak sama siebie nazywała. Znalazła się też na znaczkach pocztowych, pudełkach czekoladek, puszkach herbatników, ściereczkach, pamiątkowych kubkach i innych przedmiotach. Na jej cześć śpiewano piosenki, w muzeum Madame Tussaud ustawiono figurę księżniczki na kucyku, Australijczycy zaś nazwali jej imieniem część Antarktydy. Jedynym rywalem dziewczynki na tym morzu uwielbienia był stryj Dawid, książę Walii – międzynarodowy gwiazdor, któremu za życia dorównywał jedynie Rudolph Valentino, hollywoodzki obiekt damskich westchnień.
Matkę martwiła ta niezwykła uwaga, którą przyciągała córka. Podczas wizyty w Edynburgu w maju 1929 roku pisała do królowej Marii: „Niemal przeraża mnie, jak bardzo ludzie ją kochają. Przypuszczam, że to dobre, i mam nadzieję, że ona okaże się tego warta, moje biedne maleństwo”[15].
Gdy mijały miesiące i lata, zaczęły się rysować kontury osobowości księżniczki, zarówno prawdziwej, jak i wyimaginowanej. Często opisywana jako „cherubinek” czy „aniołek”, była przedstawiana jako pogodna, dobrze wychowana dziewczynka z niewinnym dowcipem oraz ujmującym i czułym charakterem.
Kiedy rodzina królewska zebrała się w Sandringham na Boże Narodzenie 1927 roku, na łamach „Westminster Gazette” opisano księżniczkę jako „rozgadaną i roześmianą oraz obsypującą gości cukierkami z niespodzianką, które dawała jej matka”[16]. Nawet Winston Churchill był pod wrażeniem. Podczas wizyty w Balmoral we wrześniu 1928 roku napisał do swojej żony Clemmie: „Ma aurę powagi i refleksyjność zaskakującą u dziecka”[17].
Wkrótce zaczęły krążyć opowieści o tym, jak nieustraszona dziewczynka poskromiła wybuchowego dziadka, króla Jerzego V, który słynął z siania strachu w sercach swoich dzieci i wyższego personelu. Przy księżniczce Elżbiecie mężczyzna był jednak niczym plastelina w rękach dziecka. Arcybiskup Canterbury wspominał, że pewnego razu monarcha odgrywał konia oprowadzanego po pokoju przez „stajennego” i wnuczkę, która trzymała go za siwą brodę, gdy krążył na czworakach.
„Uwielbiał obu wnuków, synów księżnej Marii”, opowiadała hrabina Airlie, „ale Lilibet stała na pierwszym miejscu. Zwykł się z nią bawić – czego nigdy nie robił z innymi dziećmi – i uwielbiał, gdy była przy nim”[18]. Uczucie to umocnił prawdopodobnie fakt, że była małym aniołkiem nieświadomym swojego wdzięku i z żywą wyobraźnią, szczególnie w przypadku koni. Gdy Elżbieta miała zaledwie cztery lata, kochający dziadek podarował jej szetlandzkiego kuca o imieniu Peggy.
Faktycznie, zdolność wnuczki do wygładzania skłopotanego czoła monarchy – stanowiąca echo średniowiecznego poglądu o leczniczym królewskim dotyku – stała się tematem rozmów narodu w lutym 1929 roku, kiedy król wyjechał do nadmorskiego kurortu Bognor na południowym wybrzeżu Anglii, by odzyskać siły po chorobie, która prawie go zabiła. Dwuletnia księżniczka bawiła starego władcę swoim szczebiotem i powszechnie doceniano jej zbawienną rolę w rekonwalescencji króla. Uwielbiał, gdy później nazywała go Dziadkiem Anglią i to, że zawsze w jego towarzystwie była skupiona, słuchała pilnie, kiedy wychwalał cnoty obowiązku, przyzwoitości i ciężkiej pracy.
Ciągła obecność pobłażliwych dorosłych stała się przyczyną pewnej przedwczesnej dojrzałości. Kiedy Elżbieta poszła na spacer z Cosmo Langiem, arcybiskupem Canterbury, po ogrodach Sandringham, poprosiła, by rozmowa nie dotyczyła Boga. „Już wszystko o nim wiem”, powiedziała poważnie dziewięciolatka[19].
Pierwszą przyjaciółkę spoza najbliższej rodziny królewskiej Elżbieta zyskała w Hamilton Gardens, gdzie zobaczyła dziewczynkę w swoim wieku. Była to Sonia Graham-Hodgson, córka królewskiego rentgenologa. „Czy przyjdziesz się ze mną pobawić?”, spytała smukła osóbka głosikiem dźwięcznym jak dzwoneczek. Przez godzinę grały w krykieta francuskiego pod czujnym okiem niań. Potem spotykały się niemal codziennie – aż do chwili, gdy Elżbieta musiała się przeprowadzić do pałacu Buckingham. Mimo to bardzo długo księżniczka uważała Sonię za swoją najlepszą przyjaciółkę. Zadedykowała jej nawet swoją nieukończoną powieść, The Happy Farm [Szczęśliwa farma], pisaną w wieku ośmiu lat. Tekst brzmi: „Soni, mojej kochanej małej przyjaciółce i miłośniczce koni”[20].
Sonia miała szczęśliwe wspomnienia z tej wieloletniej przyjaźni. „Była przemiłym dzieckiem i bardzo zabawnym. Zawsze miała ogromne poczucie humoru i żywą wyobraźnię”[21]. W większości zabaw występowały konie, ale czasami dziewczynki wyobrażały sobie, że zaproszono je na wielki bal, i poważnie rozważały, co na siebie włożą. Przed II wojną światową wspólnie brały lekcje tańca; potem Elżbieta była honorowym gościem na dwudziestych pierwszych urodzinach Soni. Mimo wyniesienia Elżbiety na tron pozostały w kontakcie i widywały się od czasu do czasu na kolacjach albo herbatkach.
W życiu Elżbiety pojawiła się zupełnie inna towarzyszka zabaw, kiedy 21 sierpnia 1930 roku w zamku Glamis, nawiedzonym domu rodziny Strathmore’ów, położonym na północ od Dundee w Szkocji, urodziła się jej siostra Małgorzata Róża. Gdy uporano się z formalnościami – John Robert Clynes, nowy minister spraw wewnętrznych, pofatygował się na północ, by potwierdzić świadectwo urodzenia – siostrzyczka została przedstawiona Elżbiecie. Ta „zachwyciła się” adekwatnie do sytuacji, szczególnie kiedy zrozumiała, że to nie doskonała lalka, ale żywe, chociaż głęboko śpiące dziecko.
Tysiące życzliwych, po części przybyłych z Glasgow i zza południowej granicy, przyłączyło się do uroczystości w zamku Glamis, gdzie zapłonęły wielkie ogniska[22]. Podobnie jak narodziny starszej siostry kilka dni przed strajkiem generalnym, przyjście na świat Małgorzaty stało się słonecznym promieniem wśród ciemnych chmur sytuacji ekonomicznej, które rzucały cień na państwo od chwili krachu na giełdzie w październiku poprzedniego roku.
Chwilowe poczucie rozczarowania, że księżna powiła dziewczynkę, a nie chłopca, ponownie uwypukliło konstytucyjną pozycję Elżbiety. Doszło do poważnej dyskusji nad propozycją, by podzielić koronę między siostry albo by młodsza nastąpiła po starszej. Rozważano to tak zawzięcie, że król nakazał formalne zbadanie dręczącej kwestii. Jak podpowiadał zdrowy rozsądek, oficjalnie uznano, że Elżbieta ma pierwszeństwo. Konstytucyjne subtelności w kwestii bycia członkiem rodziny królewskiej pokonały też księżną, gdy przyszło do wyboru imienia dla drugiego dziecka. Musiała zaakceptować to, że ostateczna decyzja należy do dziadków dziewczynki, króla Jerzego i królowej Marii, a nie do niej i jej męża. Początkowo Yorkowie chcieli nazwać córkę Anna Małgorzata, gdyż księżna uważała zestawienie Anna York za ładne. Teściowie się sprzeciwili i narzucili Małgorzatę Różę, gdyż Małgorzata była królową Szkocji i przodkinią rodu. Król i królowa wygrali. To nie był ostatni raz, kiedy ingerowali w wychowanie księżniczek. Matka dziewczynek zacisnęła zęby i zajęła się noworodkiem. Chętnie opisywała jego charakter przyjaciołom i krewnym. W liście do Cosmo Landa, arcybiskupa Canterbury, wspomniała: „Córka numer dwa naprawdę jest bardzo miła, z radością mogę powiedzieć, że ma wielkie niebieskie oczy i żelazną wolę, czyli wszelkie cechy, których potrzebuje dama! A dopóki może ukrywać swoją wolę i wykorzystywać oczy, wszystko będzie znakomicie”[23].
Narodziny Małgorzaty Róży sprawiły, że do królewskiego melodramatu dołączyła nowa aktorka. Teraz miły kwartet – „nasza czwórka”, jak nieustannie powtarzał książę – reprezentował ognisko domowe i rodzinę. W epoce niepewności, masowego bezrobocia i ubóstwa byli ucieleśnieniem ideału zwykłych, uczciwych, bogobojnych ludzi, którzy żyli skromnie i rozsądnie. Mimo iż mieszkali w ogromnym eleganckim domu przy Hyde Parku, wyposażonym w salę balową i elektryczną windę, popularność zawdzięczali temu, że przedkładali przytulne życie rodzinne nad kawiarniane stoliki.
Ta spójność między narodem a rodziną ujawniła się, kiedy mieszkańcy Walii, najbardziej przygnębiającego królestwa w monarchii, na szóste urodziny podarowali księżniczce Elżbiecie miniaturową chatkę zwaną Y Bwthyn Bach – Małym Domkiem. Kryty strzechą domek wielkości dwóch trzecich prawdziwego, zaprojektowany przez Edmunda Willmotta, był cudem wyposażonym w elektryczność, bieżącą wodę i spłukiwaną toaletę. Miał garnki i patelnie, książki Beatrix Potter, puszki z jedzeniem, a nawet kuchenkę gazową – wszystko w odpowiedniej skali. Umieszczono go w Royal Lodge, nowym, chociaż podniszczonym domu Yorków w Wielkim Parku Windsorskim.
Księżniczka była zachwycona prezentem – spędzała całe godziny na sprzątaniu, zamiataniu, polerowaniu i „gotowaniu”. Elżbieta owijała srebra stołowe w gazety, żeby nie matowiały, a Małgorzata najbardziej lubiła biegać po schodach w górę i w dół, wyciągać korek z wanny i słuchać, jak woda bulgocze w rurach. Fotografie – oficjalnie zatwierdzone przez dwór – przedstawiające dziewczynki przed frontowymi drzwiami domku albo bawiące się ze swoimi ukochanymi corgi w ogródku dawały publiczności wgląd w ich niewinne życie, co dodatkowo wzmacniało pokoleniowe więzi między rodziną królewską a jej poddanymi. W swoim opisie chciwej fascynacji dwiema księżniczkami Alan „Tommy” Lascelles, osobisty sekretarz króla, nazwał je „pupilkami świata”[24].
Poczucie, że małe księżniczki były w jakiś sposób córkami szerszej narodowej rodziny, nasiliło się jeszcze po autoryzowanej publikacji w 1936 roku – kilka miesięcy przed abdykacją króla – obrazkowej książeczki Our Princesses and Their Dogs [Nasze księżniczki i ich psy]. Przedstawiała ona osiem rodzinnych psów, w tym dwa corgi, i ważne miejsce, jakie te zwierzęta zajmowały w życiu dziewczynek. Książka była też sympatyczną alegorią bliskich związków między rodziną królewską a jej ludem, symbolizowała ścisłą więź – tę, która się napięła, ale nie zerwała, zanim tamten rok dobiegł końca.
Chociaż Dookie i Lady Jane, corgi dziewczynek, towarzyszyły im stale, to w dziecięcym królestwie Elżbiety rządziły konie – prawdziwe, sztuczne i wyobrażone. Mimo iż corgi nieodłącznie zrosły się z jej życiem i panowaniem, pierwszą namiętnością Elżbiety stały się konie, a zaczytany egzemplarz Czarnego Księcia, klasycznej opowieści Anny Sewell, spoczywający na nocnym stoliku, dowodził tej miłości. „Jeśli kiedykolwiek zostanę królową, wprowadzę zakaz jazdy konnej w niedziele. Koniom też należy się odpoczynek”, obwieściła kiedyś poważnie[25]. Konie stanowiły treść całego jej dzieciństwa: od oprowadzania króla za brodę po pokoju, przez wykorzystywanie sznura pereł od Woolwortha jako wodzy, by powtórzyć tę zabawę z lady Cynthią Asquith, biografką księżnej, po odgrywanie w Birkhall w Szkocji z kuzynką Margaret Rhodes koni cyrkowych – z „obowiązkowym rżeniem”[26]. Późniejsze urazy, kiedy została zrzucona na drzewo albo – przy innej okazji – kopnięta w szczękę, nie przytłumiły jej entuzjazmu. W wieku pięciu lat wyruszyła na polowanie w Pytchley, a ojciec Lilibet miał nadzieję, że zostanie „pomazana farbą”, jeśli coś ustrzeli. Nie ustrzeliła.
Gdy Marion Crawford, nowa guwernantka, urodzona w Szkocji, weszła w październiku 1933 roku do sypialni księżniczki w Royal Lodge, ich pierwsza rozmowa dotyczyła dwóch niezmiennych zainteresowań w życiu Elżbiety, czyli jej koni i małej siostrzyczki Małgorzaty Róży. Pozwolono jej nie kłaść się do późna, by mogła poznać kobietę, którą potem nazwie Crawfie, siedziała więc na drewnianym łóżku i oprowadzała wyobrażone konie po parku. Jako wodzy używała pasków od szlafroków przywiązanych do wezgłowia. „Czy widziała pani Małgorzatę?”, spytała księżniczka. „Przypuszczam, że śpi. Jest urocza, ale czasem niegrzeczna. Czy ją też będzie pani uczyć i czy będzie się pani bawić z nami dwiema? Czy pozwoli mi pani oprowadzić się po ogrodzie?”[27]
Przez kilkanaście lat Crawfie, jako towarzyszka i nauczycielka dziewczynek, odgrywała rolę potulnego konia pociągowego, dostarczającego żywność i inne towary z całej okolicy. Jak napisała Crawfie: „Potem nastąpiła najcudowniejsza rozmowa – o pogodzie, koniach gospodarzy, ich psach, kurach, dzieciach i domownikach”[28].
Crawfie szybko się zorientowała, że zainteresowanie Elżbiety wszelkimi końskimi sprawami to więcej niż pasja – zakrawało ono na obsesję, pierwszą i dozgonną miłość. Księżniczka często wspominała, że gdyby nie była tym, kim jest, mieszkałaby na wsi z mnóstwem koni i psów[29]. W innej wersji byłaby farmerką z krowami, końmi i dziećmi[30].
Kiedy przeprowadziła się do pałacu Buckingham, główną atrakcję tygodnia stanowiła lekcja jazdy z instruktorem Horace’em Smithem. Elżbieta mówiła kompetentnie o otarciach, podciąganiu popręgu i szczotkowaniu, a wskaźnikiem jej zainteresowania końmi była nie tylko troska o nie, lecz również dbałość o ich warunki życia.
Księżniczka chroniła tak mniej więcej trzydzieści drewnianych koni, które zapełniały pokój dziecięcy na najwyższym piętrze, że kiedy rodzina miała się przeprowadzić do pałacu Buckingham, oddała Bena, swojego ulubieńca, na przechowanie Soni. Odzyskała go dwa tygodnie później, gdy pozostałe konie księżniczki zostały wypakowane i ustawione w szeregu na korytarzu przed jej pokojem[31].
Jazda konna dawała Elżbiecie szansę na bycie sobą, sprawowanie kontroli w społecznie akceptowanych warunkach. Duża część codziennej rutyny nie zależała od księżniczki: Bobo wybierała ubrania, Alah przygotowywała menu, Crawfie organizowała lekcje, rodzice, dziadkowie i mężczyźni w garniturach w pałacu Buckingham określali przyszłość. Miała etap kilkakrotnego budzenia się w nocy i sprawdzania, czy jej buty i ubrania są złożone i przygotowane. To też była kontrola, ale w innej formie.
Edukacja księżniczki stanowiła klasyczny przykład stałej walki o serce i umysł domniemanej następczyni tronu. Podczas gdy jej dziadek, król Jerzy V, warczał na Crawfie: „Na litość boską, niech pani nauczy Małgorzatę i Lilibet porządnie pisać, niczego więcej nie wymagam”[32], królowa Maria była bardziej zaangażowana. Sprawdzała rozkład lekcji z Crawfie – królewska matriarchini sugerowała więcej czytania Biblii i historii dynastycznej. W większość poniedziałków zabierała dziewczynki incognito na wycieczki edukacyjne do Królewskiej Mennicy, Tower, Banku Anglii oraz galerii sztuki. Te wizyty nie zawsze szły zgodnie z planem. Pewnego razu grupka krążyła po domu towarowym Harrodsa, gdy ciekawski tłum zebrał się, żeby zerknąć na księżniczki. Elżbieta tak się podekscytowała tym, że tak wielu ludzi chce ją ujrzeć, iż babka, która nie zamierzała pozwolić, by dziewczynce gwiazdorstwo uderzyło do głowy, łagodnie skierowała ją do tylnego wyjścia.
To królowa Maria – przywódczyni pałacowego stronnictwa, powiększonego o Owena Morsheada, królewskiego bibliotekarza, i onieśmielającą lady Cynthię Colville, najstarszą damę dworu królowej – uważała, że edukacja Elżbiety jest zbyt kobieca i za mało wymagająca. W jej rozkładzie zajęć było mało wiedzy o jej przyszłej roli i obowiązkach. Według lady Cynthii „żaden Bowes-Lyon nigdy nie dbał o kwestie umysłu”. Dermot Morrah, zaufany królewski kronikarz, uważał tę opinię za nieco zbyt surową, zważywszy na fakt, że rodzina wydała trzy poetki[33].
Matka księżniczek miała inne odczucia. Ona i książę nie przejmowali się przesadnie edukacją córek. Ostatnią rzeczą, jakiej pragnęli – dla własnego dobra – była para sawantek, dziewcząt zbyt mądrych. Jak zauważyła Crawfie: „Chcieli dla nich przede wszystkim szczęśliwego dzieciństwa, z masą przyjemnych wspomnień zebranych na dni, które miały nadejść, a później szczęśliwych małżeństw”[34]. Ze swej strony księżna Yorku wniosła zabawy na świeżym powietrzu, nieco francuskiego i powierzchowny niemiecki. Jej rodzice – Claude Bowes-Lyon, earl Strathmore i Kinghorne, oraz Cecilia Cavendish-Bentinck – kształcili swoją najmłodszą córkę w domu, z guwernantką, a do prywatnej dziennej szkoły w Londynie posłali ją w wieku ośmiu lat. Większy nacisk kładziono tam na układanie kwiatów, szycie, tańczenie reela oraz recytowanie poezji niż na naukę greki czy łaciny. Młoda Elizabeth Bowes-Lyon została nauczona grzeczności, zajmowania się gośćmi, tego, gdzie łowić łososia czy kiedy zbierać martwe ptaki podczas polowania, i obchodzenia się ze strzelbą. Mimo to nie miała w sobie nic z nieuka. Kiedy wreszcie poszła do szkoły, w wieku zaledwie trzynastu lat z wyróżnieniem zdała lokalne oksfordzkie egzaminy.
Mocnymi stronami uczennicy były literatura i Biblia, nic więc dziwnego, że księżna naciskała na uczenie dziewczynek historii biblijnych co rano w swej sypialni. Liczyły się uprzejmość, grzeczność i wartości chrześcijańskie – księżna wierzyła, że mocny charakter, moralny kompas i wrażliwość na potrzeby innych są równie ważne, jeśli nie ważniejsze, jak wysiłki intelektualne. W liście do męża wyłożyła swoje zastrzeżenia. Przypomniała Bertiemu, że jego własny ojciec zatracił uczucia do dzieci, ponieważ krzyczał na niego i jego braci.
Gdzieś pośrodku tkwiła Marion Crawford, siła najemna, wtedy zaledwie dwudziestojednoletnia. Chociaż ukończyła college nauczycielski Moray House w Edynburgu – przyszłą Alma Mater J.K. Rowling, autorki Harry’ego Pottera, oraz Chrisa Hoya, olimpijskiego złotego medalisty w kolarstwie – nie miała doświadczenia w subtelnościach pałacowej polityki. Faktycznie Yorkowie wybrali Crawfie właśnie dlatego, że była dość młoda, aby entuzjastycznie włączyć się w dziecięce zabawy.
Lekcje, w tym matematyka, geografia, poezja – uwagę Elżbiety przyciągało cokolwiek dotyczącego koni – i gramatyka angielska, odbywały się tylko rano, pomiędzy wpół do dziesiątej a wpół do pierwszej, z półgodzinną przerwą na przekąskę. Często również odwoływano je z powodu wizyty u dentysty, fryzjera i krawcowej, więc Crawfie wyczuwała, że edukacja nie znajduje się wysoko na liście priorytetów księżnej.
Matka dziewczynek przeciwstawiała się wszelkim podejmowanym przez Crawfie próbom wydłużenia dnia nauki, bo wolała, żeby dzieci spędzały czas na dworze. Książę często przyłączał się do gry w klasy, chowanego i sardynki (czyli „chowanego na odwrót”) w Hamilton Gardens na tyłach domu. Gdy rodzice nabrali do niej zaufania, Crawfie mogła zabierać dzieci dalej, organizować podróże metrem, przejażdżki łodzią po Tamizie, a nawet – po naleganiach Elżbiety – wycieczkę na górnym poziomie piętrowego autobusu. Dla guwernantki szybko stało się jasne, że dziewczynki chcą doświadczać tego, co dla innych dzieci jest codzienną rutyną.
Księżniczki, podobnie jak Sonia Graham-Hodgson, przyjaciółka Elżbiety, raz w tygodniu miały lekcję tańca z Marguerite Vacani. Elżbieta okazała się znakomita w tańcach szkockich. To jednak hollywoodzcy tancerze Fred Astaire i Ginger Rogers wywołali szał. Elżbieta uwielbiała Cheek to Cheek, przebój z 1935 roku.
Pobierały także lekcje muzyki u Mabel Lander z drugiej grupy wiedeńskiej. Elżbieta, czasem z akompaniamentem matki, śpiewała angielskie ballady, afroamerykański spirituals i szkockie pieśni – nieustannie najulubieńszą była The Skye Boat Song. Kiedy Małgorzata podrosła na tyle, by dołączyć do zajęć, jej umiejętność grania melodii ze słuchu zrobiła wrażenie na starszej siostrze. Lekcje francuskiego, często prowadzone, gdy Crawfie miała wolne, nie cieszyły się specjalną popularnością. Pewnego razu, zapewne w proteście przeciwko monotonnym metodom nauczania, znudzona Elżbieta chwyciła srebrny kałamarz i wylała sobie jego zawartość na blond loki. Mademoiselle Lander, nauczycielka francuskiego, dostała ataku histerii i inni musieli posprzątać atramentowy bałagan.
Zajęcia z muzyki, tańca i rysunku, przerywane niekiedy lekcjami francuskiego, szły bardzo dobrze, ale Crawfie czuła, że dziewczynki potrzebują urozmaicenia i towarzystwa dzieci w swoim wieku. „W tamtym czasie żyłyśmy w wieży z kości słoniowej, odsunięte od prawdziwego świata”, wspominała w swym pamiętniku, The Little Princesses [Małe księżniczki][35].
Jednym z jej najbardziej satysfakcjonujących osiągnięć było zorganizowanie w 1937 roku w pałacu Buckingham cotygodniowych spotkań starszych i młodszych skautek. Wreszcie siostry miały kontakt z rówieśniczkami – trzydziestoczteroosobowa drużyna składała się z dzieci pracowników pałacu, przyjaciół i dworzan. Elżbieta była zastępczynią lady Pameli Mountbatten, starszej kuzynki, w zastępie Zimorodków, podczas gdy Małgorzata, za młoda na skautkę, należała do specjalnie utworzonego zastępu młodszych dziewczynek.
Zabawy z rówieśnikami dobrze zrobiły dziewczynkom po gwałtownej zmianie, gdy na wiosnę przeprowadziły się do swoich pokoi w pałacu Buckingham. Przy każdym wyjściu Elżbiecie towarzyszył detektyw obdarzony – ku uciesze dziewczynek – zdolnością znikania. Księżniczka rozmawiała teraz raczej z królem i królową niż z mamusią i tatusiem i spędzała więcej czasu na dyganiu oraz odbieraniu ukłonów niż przy Piccadilly 145. Nawet menu w pokoju dziecięcym wypisywano po francusku – tak jak karty przedkładane królowi i królowej. Wkrótce wieczorne bitwy na poduszki i inne zwyczajne szaleństwa przy Piccadilly 145 stały się odległym wspomnieniem. Rodzice byli na to zbyt zajęci.
Poza grywaniem w kręgle na długich pałacowych korytarzach bycie księżniczką w pałacu miało jeszcze jedną zaletę. Dziewczynki odkryły, że jeśli wyjdą przed linię wartowników ustawionych przed ich nowym domem, będą oni musieli zaprezentować broń. Wychodzenie tam i z powrotem przed wartownika stało się nową zabawą, której Elżbieta nigdy nie miała dość.
Przyjemność tę przebijała ekscytacja z powodu koronacji wyznaczonej na maj 1937 roku. Królowa Maria wykorzystała wydarzenie jako okazję dydaktyczną: ściągnęła do pokoju dziecięcego panoramę koronacji Jerzego IV z 1821 roku i zaczęła wykładać księżniczkom symbolikę i znaczenie ceremoniału. Pod koniec Elżbieta stała się, według Crawfie, ekspertką. Być może równie atrakcyjna jak te rytuały była perspektywa włożenia pierwszych długich sukien i lekkich koron zaprojektowanych przez ojca księżniczek. „Podeszły do mnie bardzo niepewnie”, wspominała Crawfie, „nieco onieśmielone własnym splendorem i pierwszymi długimi sukniami”[36].
W poważny, matczyny sposób jedenastoletnią Elżbietę martwiło, jak podczas koronacji będzie się zachowywać jej sześcioletnia siostra. Pamiętała, że kiedy sama była druhną na ślubie stryja, księcia Kentu, i księżniczki Mariny Greckiej i Duńskiej w opactwie westminsterskim w listopadzie 1934 roku, Małgorzata mogła siedzieć cicho u boku matki. Kiedy jednak pojawiła się jej starsza siostra, krocząca nawą i trzymająca tren panny młodej, Małgorzata pomachała do dziewczynki, być może w psotnej próbie oderwania jej od poważnych obowiązków. Elżbieta nie dała się rozproszyć. Rzuciła siostrze surowe spojrzenie i potrząsnęła głową, aby zniechęcić Małgorzatę do dalszych figli. Nie chciała, żeby powtórzyło się to podczas koronacji. Ostatecznie z radością opowiedziała Crawfie, że siostra zachowywała się nienagannie. Było to tym bardziej godne pochwały, że obie dziewczynki nie spały przez większość nocy z powodu śpiewów i rozmów tłumów oczekujących pod pałacem.
Księżniczka Elżbieta spisała swoje wspomnienia z tego historycznego dnia w zeszycie w linię schludnie związanym różową wstążeczką, z poruszającym napisem czerwoną kredką na okładce. Brzmiał on: „Koronacja, 12 maja 1937. Mamusi i Tacie na pamiątkę ich Koronacji od Lilibet jej własną ręką”[37].
Opisała, jak obudziła ją orkiestra Królewskiej Piechoty Morskiej pod oknem sypialni. Potem, owinięta puchową kołdrą, Elżbieta i Bobo MacDonald „przykucnęły przy oknie i spoglądały w zimny, mglisty poranek”[38]. Po śniadaniu ubrały się i przechadzały w całym splendorze, zanim odwiedziły rodziców, którzy szykowali się do wielkiego dnia.
Gdy złożyły im życzenia powodzenia, księżniczki i królowa Maria wsiadły do przeszklonej karety, by „wytrząść się” w drodze do opactwa westminsterskiego.
Księżniczka była zafascynowana wyszukaną choreografią koronacji i raczej rozczarowana tym, że babka nie pamiętała zbyt wiele z własnej ceremonii. W pewnym momencie, kiedy zdawało się, że modły nie będą mieć końca, Elżbieta zajrzała do programu i wskazała słowo Finis. Księżniczkę połączyła wtedy z babką chwila konspiracyjnego porozumienia.
Koronacja była żywą historią, bliską i osobistą, na dodatek sugestywnym i zachwycającym przedsmakiem następnego etapu w królewskiej edukacji. Ten zaczął się od udziału Elżbiety w garden party w pałacu Buckingham, po czym nastąpiły uroczystości królewskich urodzin i wreszcie tradycyjna królewska ceremonia nadania Orderu Podwiązki w kaplicy Świętego Jerzego w zamku Windsor. Ponieważ nie spodziewano się narodzin brata, wprowadzanie Elżbiety w obowiązki przyspieszyło. Kiedy Joseph Kennedy, nowy ambasador amerykański przy Dworze Świętego Jakuba, przybył do Londynu w marcu 1938 roku, król posadził starszą córkę u swego boku podczas obiadu wydanego w Windsorze. Żeby nie czuła się całkowicie odsunięta na bok, Małgorzata dołączyła do Kennedy’ego i reszty swojej rodziny w czasie spaceru po Frogmore Gardens. Przy innej okazji, tym razem w trakcie oficjalnej wizyty Alberta Lebruna, prezydenta Francji, w marcu 1939 roku, księżniczka Elżbieta towarzyszyła ojcu i prezydentowi w drodze z pałacu Buckingham na dworzec Victoria, z którego odjeżdżała francuska delegacja.
Z niejakim opóźnieniem nowa królowa zauważyła, że formalna edukacja starszej córki wymaga rozszerzenia. Po dyskusjach między innymi z sir Jasperem Ridleyem, bankierem i członkiem Eton College, postanowiono, że księżniczka będzie się uczyć historii konstytucyjnej z Henrym Martenem, wicerektorem Eton. Chociaż Elżbieta początkowo z niepokojem odnosiła się do odwiedzania dwa razy w tygodniu college’u dla chłopców, wkrótce zaprzyjaźniła się z eleganckim uczonym i cieszyła się z tego poważnego wstępu do polityki, historii oraz spraw bieżących. Faktycznie spektakl polityczny rozgrywał się na jej oczach, kiedy rodzice pojawili się na balkonie pałacu Buckingham we wrześniu 1938 roku wraz z premierem Neville’em Chamberlainem i jego żoną Anne, by świętować słynny układ monachijski, który jakoby zapewnił „pokój dla naszych czasów” z nazistowskim przywódcą Adolfem Hitlerem.
Elżbieta dorastała. W wieku trzynastu lat była, według Crawfie, „uroczym dzieckiem z najśliczniejszymi włosami i cerą oraz wysoką, smukłą postacią”[39]. Dostrzegli to chłopcy w Eton. Jeśli któryś z nich musiał wpaść do gabinetu wicerektora albo zauważył księżniczkę na korytarzu, uprzejmie uchylał czapki i ruszał do swoich spraw. Dla dziewczynki, na którą gapiono się przez całe jej życie, stanowiło to odświeżającą zmianę, chociaż być może nastolatce oglądającej po raz pierwszy w życiu taką masę chłopców ich wyrazy grzecznej obojętności były również nieco, no cóż, obojętne.
Poza kuzynami George’em i Geraldem Lascellesami, synami jej ciotki, księżnej Marii, Elżbieta w dzieciństwie miała z chłopcami niewiele do czynienia. Nie zaskakuje więc zbytnio, jeśli się zważy jej fascynację końmi, że pierwszą sympatią przyszłej królowej był Owen, młody stajenny. Zdaniem księżniczki był on krynicą wszelkiej mądrości i nie mógł się mylić – co budziło podszyte irytacją rozbawienie rodziców, szczególnie ojca.
Relacje ojca z córką były bardzo znaczące. „Król jest z niej niezwykle dumny, a ona z kolei ma wrodzone pragnienie, by robić to, czego się od niej oczekuje”[40], zauważyła Crawfie. Była to złożona relacja pełna miłości: król, pełen rezerwy, nieśmiały, podziwiał przedwczesną dojrzałość Elżbiety i próbował jednocześnie rycersko chronić ją przed samotną przyszłością. Niekiedy zdawało się, że chciał zatrzymać zegar, by córki dłużej pobyły dziećmi, a nie stały się dorastającymi dziewczynkami.
Jeśli chodzi o Elżbietę, ojciec budził w niej macierzyńskie instynkty, szczególnie kiedy cierpiał na jeden ze swoich „zgrzytów” – wybuchów temperamentu wywoływanych pełną frustracji niezdolnością do poradzenia sobie z uporczywym jąkaniem. Obie córki opanowały umiejętność wyprowadzania ojca z tych ponurych nastrojów. Nauczyły się również trzymać na dystans i pozwalać matce, by się nim zajmowała.
Latem 1939 roku, z wojną czającą się na horyzoncie, królewska rodzina pożeglowała na pokładzie królewskiego jachtu „Victoria and Albert” do akademii marynarki w Dartmouth w południowo-zachodniej Anglii.
To tam 22 lipca Elżbieta poznała młodego mężczyznę, który miał zmienić jej życie. Omeny nie były pomyślne. Księżniczki po przeglądzie kadetów ostatecznie nie wzięły udziału w nabożeństwie w kaplicy, ponieważ – ze względu na to, że dwaj z przyszłych żołnierzy przechodzili świnkę, która mogła wywołać bezpłodność – uznano, że dziewczynki powinny raczej spędzić czas w domu sir Fredericka Dalrymple-Hamiltona, kapitana akademii. Jego dwaj starsi synowie, siedemnastoletni North i dziewiętnastoletni Christian, zostali oddelegowani do zabawiania gości. W połowie zabawy nakręcanym pociągiem na podłodze pokoju dziecięcego do tej czwórki dołączył przystojny, choć bezceremonialny chłopak z przenikliwymi niebieskimi oczami, ostrymi rysami i wyglądem wikinga. Był to książę grecki Filip, siostrzeniec królewskiego adiutanta lorda Louisa Mountbattena, przypominający Adonisa. Książę, wówczas osiemnastoletni, wkrótce znudził się kolejką i zaproponował, by poskakali przez siatkę na korcie tenisowym. Chociaż Crawfie uważała Filipa za „pozera”, jej podopieczne miały inny pogląd i podziwiały jego wysokie skoki. Mimo iż Elżbieta nie odrywała od niego oczu, chłopak nie zwracał na nią uwagi. Po prostu wykonywał swoje obowiązki, kiedy wuj Louis kazał mu dotrzymać dziewczętom towarzystwa. Dużo bardziej wolałby uczestniczyć w głównej uroczystości, podczas której król dokonywał przeglądu przyszłych oficerów marynarki.
Gdy wuj Louis, niepoprawny królewski swat, kazał mu się zaprzyjaźnić z Elżbietą, Filip zrobił to bez przekonania. Następnego dnia przy obiedzie okazywał młodzieńczy entuzjazm raczej wobec rozbudowanego menu, a nie zdawkowej konwersacji z królewską towarzyszką. Głodny kadet, przyzwyczajony do marynarskich racji, błyskawicznie pochłonął kilka talerzy krewetek, bananowo-lodowy deser i wszystko, co znalazło się w zasięgu jego ręki. „Dla dziewczynek chłopak dowolnego typu zawsze był dziwnym stworzeniem z innego świata”, zanotowała Crawfie, która dość krytycznie odnosiła się do jego przesadnej pewności siebie w towarzystwie. „Lilibet siedziała zaróżowiona i bardzo jej się to podobało. Dla Małgorzaty każdy, kto mógł zjeść tyle krewetek, był bohaterem”[41].
Faktycznie przywodził na myśl dziwne, egzotyczne stworzenie. W końcu, pomijając królewską krew, pochodzenie i wychowanie Elżbiety i Filipa nie mogły różnić się bardziej. On w młodości prowadził niezwykłe, niemal niewiarygodne życie. Jego dziadek został zamordowany, ojciec uwięziony, matka, księżna Alicja, siłą umieszczona w zakładzie dla psychicznie chorych. Fama głosiła, że urodził się na stole jadalnym w willi Mon Repos na greckiej wyspie Korfu. Niedługo po narodzinach książę (w skrzynce po pomarańczach służącej mu za łóżeczko) i reszta rodziny uciekli z wyspy na pokładzie angielskiego niszczyciela, po tym, jak ojca Filipa, księcia Andrzeja, skazano na dożywotne wygnanie – wyrok śmierci wydany przez sąd wojskowy został złagodzony po interwencji Jerzego V.
Od ósmego roku życia Filip prowadził wędrowne życie i rzadko widywał ojca – który zamieszkał z kochanką w małym apartamencie w Monte Carlo – a jeszcze rzadziej matkę. W ciągu osiemnastu miesięcy wszystkie cztery siostry powychodziły za mąż i przeniosły się do Niemiec z arystokratycznymi mężami. Filipa zapisano do szkoły z internatem Cheam, potem książę uczył się w Salem w Niemczech, zanim ukończył edukację w Gordonstoun w północnej Szkocji, nowo otwartej szkole prowadzonej przez Kurta Hahna, niemieckiego Żyda, który uciekł ze swojego kraju.
Mimo wszystkich tych przejść Filipa wspominano jako wesołego, energicznego chłopaka o wnikliwym umyśle i talentach sportowych. On sam nie rozczulał się nad sobą: „Rodzina się rozpadła”, powiedział biografowi Gylesowi Brandrethowi. „Matka zachorowała, siostry wyszły za mąż, ojciec przebywał na południu Francji. Musiałem sobie z tym radzić. Po prostu sobie radzić. Jak każdy”[42]. W Gordonstoun został prefektem, w Dartmouth zdobył królewski kordzik dla najlepszego kadeta w swoim roczniku.
Z pewnością przyciągnął uwagę księżniczki i reszty królewskiego towarzystwa, gdy jacht „Victoria and Albert” powoli płynął ujściem rzeki w towarzystwie flotylli łodzi wiosłowych, a podekscytowani kadeci urządzali huczne pożegnanie.
Gdy ujście się poszerzyło, część chłopców nadal podążała w ślad za jachtem. Wreszcie król – w obawie, że któryś kadet może wpaść w kłopoty – powiedział kapitanowi, sir Dudleyowi Northowi, by ten kazał im się cofnąć. Ostatecznie ku brzegowi skierowali się wszyscy chłopcy poza jednym śmiałkiem, który ignorował wszelkie prośby. Był to Filip, w którego Lilibet intensywnie wpatrywała się przez lornetkę. Wreszcie i młody książę zrozumiał, że nikomu nie imponuje jego brawura, i zawrócił do akademii.
Sześć tygodni później Wielka Brytania wypowiedziała wojnę Niemcom. Wkrótce potem Filip został mianowany aspirantem i przydzielony na okręt HMS „Ramillies”. Dziewczynki pierwszy raz usłyszały o nieuchronnym konflikcie, kiedy pastor doktor John Lamb wygłosił emocjonalne kazanie w Crathie Kirk koło Balmoral, gdzie akurat przebywały. Powiedział zgromadzonym, że pokój się skończył i Wielka Brytania ponownie jest w stanie wojny.
Gdy wychodziły z nabożeństwa, nerwowe i podekscytowane, Małgorzata zapytała Crawfie: „Kim jest ten Hitler, który wszystko psuje?”[43].
Wkrótce miały się dowiedzieć.
2
BOMBY NA DOBRANOC
Wkrótce po tym, jak w maju 1940 roku Winston Churchill został wojennym premierem, nad Wielką Brytanią zrzucono na spadochronie nazistowskiego szpiega. Agent, urodzony w Holandii i występujący jako Jan Willem Ter Braak, miał ze sobą rewolwer, nadajnik radiowy, fałszywe dokumenty oraz plik banknotów. Otrzymał prosty rozkaz: znaleźć i zabić Winstona Churchilla. Przez jakiś czas mieszkał z pewnym małżeństwem w Cambridge, a potem – gdy pieniądze zaczęły się kończyć, a strach przed schwytaniem rósł – wszedł do schronu przeciwlotniczego i się zastrzelił[1]. Był to prawdopodobnie pierwszy z co najmniej trzech spisków na życie wojennego przywódcy. Spiskowcy czasem zabijali niewłaściwy cel. Jak sam Churchill zanotował w swoich wojennych pamiętnikach: „Brutalności Niemców odpowiadała jedynie głupota ich agentów”[2]. Podchodził do tematu zbyt lekceważąco. Niemiecka polityka zabijania lub chwytania przywódców politycznych i koronowanych głów państw niemal odniosła sukces. Jerzy VI, królowa, którą Hitler później opisał jako „najniebezpieczniejszą kobietę w Europie”, i ich córki znajdowali się wysoko na liście poszukiwanych. Jeden z planów zakładał zrzucenie spadochroniarzy do ogrodu pałacu Buckingham i innych królewskich parków oraz trzymanie króla i jego rodziny pod „niemiecką ochroną”.
Doktorowi Ottonowi Begusowi, twórcy tego planu, prawie udało się osaczyć holenderską królową Wilhelminę w chwili niemieckiego najazdu na Holandię. Podczas gdy spadochroniarze lądowali w królewskiej rezydencji w Hadze, Begus i jego komando prowadzili operację desantową, która poskutkowała rozbiciem się kilku szybowców na pobliskim lotnisku Valkenburg.
Wilhelmina o włos uniknęła schwytania. Porzuciła wszystkie osobiste rzeczy i tylko w tym, co miała na sobie, ruszyła do Hoek van Holland. Tam czekał brytyjski niszczyciel HMS „Hereward”, by zabrać królową, jej rodzinę, rezerwy złota i brylantów holenderskiego rządu oraz sam rząd. Operacja o kryptonimie „Harpoon Force” zakończyła się sukcesem, chociaż w drodze do Anglii okręt zaatakowały stukasy. Ostatecznie wyczerpana Wilhelmina bezpiecznie przybyła do pałacu Buckingham, gdzie opowiedziała o swych przejściach królowi i królowej.
Belgijski władca Leopold III nie miał tyle szczęścia. 28 maja, niedługo przed upadkiem Francji, wywołał kontrowersje, ponieważ skapitulował przed nazistami po tym, jak walczące oddziały zostały otoczone. Spędził resztę wojny uwięziony w swoim pałacu pod Brukselą i ostatecznie wysłano go do Austrii.
W całej Europie inne koronowane głowy uciekały przed niemieckimi najeźdźcami. Norweski król Haakon VII z synem, księciem Olafem, kluczył całymi tygodniami, gdy ścigał ich stuosobowy oddział nazistowskich spadochroniarzy. Podobnie jak królową Wilhelminę, i jego w końcu uratowano – zmęczony władca wraz z synem wspięli się na pokład brytyjskiego ciężkiego krążownika HMS „Devonshire” i popłynęli do Anglii. Kiedy 7 czerwca dotarli do pałacu Buckingham, byli tak wykończeni po traumatycznej ucieczce, że zasnęli twardo na podłodze, a królowa krążyła wokół nich na paluszkach, by nie zakłócać ich odpoczynku.
Dalej na południe książę i księżna Windsoru, którzy przebywali w neutralnej Portugalii, o włos uniknęli porwania. W ramach operacji „Willi” Hitler wysłał swojego arcyszpiega Waltera Schellenberga do Lizbony, aby tam pokierował grupą, która zamierzała schwytać królewską parę i przeszmuglować ją przez granicę do frankistowskiej Hiszpanii, przyjaznej nazistom. W ostatniej chwili Churchill wyczuł spisek i sprawił, że para weszła na pokład statku na Bahamy, gdzie ekskról niechętnie został gubernatorem.
Wielki plan Hitlera opierał się na przekonaniu, że jeśli zainstaluje księcia jako marionetkowego króla Anglii, która wkrótce zostanie podbita, albo przetrzyma innych europejskich monarchów jako zakładników, zyska zależnych władców lub zagwarantuje sobie posłuszeństwo ich poddanych. Była to strategia stara jak wojna.
Latem 1940 roku, gdy Wielkiej Brytanii groziła klęska, jej siły ekspedycyjne były od końca maja do początku czerwca wielkim kosztem ewakuowane ze skrwawionych plaż Dunkierki, a Hitler krążył nad swoją ofiarą. Mniej więcej w sierpniu 1940 roku, gdy został nakreślony plan inwazji o kryptonimie „Lew Morski”, Bogus – według swojego późniejszego zeznania[3] – otrzymał pisemne instrukcje, by zgłosić się do misji specjalnej. Tym razem jego celem miała być brytyjska rodzina królewska. Specjalny oddział spadochroniarzy, w tym weterani akcji w Holandii, szkolił się do schwytania króla, królowej i ich córek. Ważne było przejęcie królewskich zakładników żywcem. Spadochroniarzom udzielono wskazówek, jak mają oddawać honory i jak zwracać się do pojmanych członków monarszej rodziny.
W swoim planie Hitler zakładał, że jeśli atak powietrznodesantowy się powiedzie, Wielka Brytania zostanie zmuszona do kapitulacji. Plan spisano na straty dopiero po tym, jak Luftwaffe nie zdołała wygrać bitwy o Anglię. Nawet wtedy jednak wizję niemieckich spadochroniarzy lądujących w pałacu Buckingham, londyńskiej Tower oraz innych królewskich rezydencjach rodzina królewska i wojskowy stratedzy traktowali bardzo poważnie[4].
Królowa, która bała się schwytania, trenowała strzelanie z pistoletu w ogrodach pałacu Buckingham. Jako celów używała szczurów wykurzonych ze zbombardowanych królewskich przybudówek. Jej kuzynka Margaret Rhodes wspominała później: „Przypuszczam, słusznie, jak sądzę, iż uważała, że jeśli wylądują spadochroniarze i dokądś ich zabiorą, przynajmniej pociągnie za sobą jednego czy dwóch”[5].
Król Jerzy VI nosił przy sobie strzelbę i pistolet, gdy podróżował, i osobiście nadzorował przeniesienie bezcennych klejnotów koronnych z Tower do Windsoru, gdzie owinięto je w watę, umieszczono w skórzanych pudłach na kapelusze i ukryto w zamkowych lochach.
W tamto lato, najbardziej brzemienne w skutki od czasu zagrożenia przez hiszpańską armadę w 1588 roku, król i królowa wyczuwali nieuchronną zgubę, co ukrywali za dziarskimi uśmiechami i publiczną wylewnością.